باشد . پيشنهادهاى ديگر رجب و رمضان بود كه عمر نپذيرفت . دربارهء اين كه هجرت از زمان رسول خدا به عنوان مبدأ در آمده باشد ، مهمترين شاهد همان سخن زهرى و نيز يكى دو عهدنامه منسوب به آن دوره است . از جمله در عهدى كه براى يكى از قبايل نوشته شده تاريخ سال نهم هجرى در انتهاى آن ثبت شده است . همينطور نامه ديگرى از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم كه به درخواست مسلمانى براى دعوت برادر وى به اسلام نگاشته شده تاريخ سال نهم هجرى در آن آمده است . « 1 » آنچه كه از مجموع مسائلى كه در اين زمينه نقل شده بدست مىآيد اين است كه هجرت به عنوان يك تحول مهم در دورهء حيات رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم مبدأ رخدادها به شمار مىآمده است . اما با وفات رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم و پيدايش رخدادهاى ديگر ، محتملًا از اهميت آن كاسته شده و يا حتى به فراموشى سپرده شده باشد . در اين باره ، روايتى از ابن عباس دلالت مىكند ؛ او مىگويد : هنگامى كه نبى اكرم صلى الله عليه و آله و سلم به مدينه پاى گذاشت ، تاريخى در آن سامان وجود نداشت . مردم ، يكى دو ماهى پس از ورود ايشان ، تاريخى [ كه قاعدتاً بايد همان هجرت باشد ] به كار مىبردند . اين تاريخ تا زمان وفات رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم ادامه يافت و پس از آن قطع شد و در ايام خلافت ابوبكر و چهار سال نخست خلافت عمر تاريخى وجود نداشت ، پس تاريخ ( هجرى ) وضع شد . « 2 » بدين ترتيب مىتوان ميان هر دو نظر توافقى بوجود آورد . بدين معنا كه مبدأ شدن هجرت در دورهء حيات رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم بطور طبيعى ( و يا به دستور رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم صورت گرفت و اين به تبع همان قاعدهء پيشين بود كه رخدادى مهم مبدأ تاريخ قرار مىگرفت . اما بعد از رحلت رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم به فراموشى سپرده شده ! و چند سال بعد از آن با توجه به نيازى كه به يك مبدأ احساس مىشد ، به پيشنهاد امام على عليه السلام [ كه حساسيت خاصى بر روى پيروى از شيوه رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم ] داشت احيا شد . به علاوه - و شايد متأسفانه - مبدأ سال كه قاعدتاً بايد از ربيع الاول - ماه هجرت - مىبود به محرم تبديل شد . « 3 » قابل تذكر است كه در حيات رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم بر حسب رخدادهاى

--> ( 1 ) . دربارهء عهد نخست نك : فتوح البلدان ، ص 67 ؛ و نامه دوم در : اخبار اصبهان ، ج 1 ، صص 53 - 52 ؛ دربارهء دلالت آنها نك : الصحيح ، ج 2 ، صص 46 - 45 ( 2 ) . الاعلان بالتوبيخ ( ترجمه در : تاريخ تاريخنگارى در اسلام ، ج 2 ، ص 201 ) ( 3 ) . بدين ترتيب دو ماه بر سال هجرى افزوده شد يعنى مبدأ تاريخ از ربيع الاول دو ماه جلوتر برده شد . بااين حال گويا بوده‌اند كسانى كه تاريخ هجرى را از محرم سال بعد حساب كرده‌اند يعنى از ده ماه صرفنظر كرده‌اند . بيهقى در شرح اين كه چرا برخى جنگ احزاب را - كه طبق نظر مشهور سال پنجم هجرت بوده - در سال چهارم دانسته‌اند به اين نظر اشاره كرد ، و از جمله معتقدين به آن رافسوى مىداند ؛ نك : دلائل النبوه ، بيهقى ، ج 3 ، ص 396